पहिले प्रवेशद्वार
कमानी
बुरुजावरील व्याल शिल्प
बुरुजातून बाहेर आलेली तोफ
चौथे प्रवेशद्वार
चौथ्या दरवाजातून आपण मुख्य किल्ल्यात प्रवेश करतो , आणि आपल्याला आजही सुस्थितीत असलेल्या वास्तू दिसतात . डावीकडे पायऱ्यांच्या सहाय्याने बुरुजावर जाण्यासाठीची सोय दिसते. मी मध्यभागी असलेल्या वस्तू न बघता बुरुजावर जाऊन किल्ल्याच्या तटबंदीवरुन प्रदक्षिणा मारून मग सर्व वास्तू बघायचे ठरवले. पायऱ्यांवरून वर गेल्यावर सुरुवातीलाच दिसली ती मोठी तोफ जिच्याबद्दल मी प्रवासात खूप काही ऐकले होते , ती म्हणजे पंचधातूची मलिक -ऐ-मैदान तोफ !!!! विजापूर च्या किल्ल्यावर जी अवाढव्य तोफ आहे ती म्हणजे मुलुख मैदान आणि हि दुसरी जी महाराष्ट आणली ती मलिक -ऐ-मैदान. असे म्हणतात हि तोफ कधी चालवली नाही गेली म्हणजे \’टेक्निकल भाषेत \’ कधी उतरवली नाही गेली , तोफ अतिशय सुंदर आहे तोफेवर सिंहाचे शिल्प आहे त्याच्यावरील एकाचे मुंडके कापले गेले आहे आणि फारसी शिलालेख कोरला आहे. तोफेची लांबी जवळ जवळ १५ फुटापेक्षा जास्त असेल , तोफेवर ५ फारसी शिलालेख कोरले आहे त्यातला एक तोफेच्या तोंडावर कोरला आहे.आणि तोफेच्या मागच्या भागावर पाकळ्यांचा आकार कोरला आहे.मन प्रसन्न झाले असली सुंदर तोफ बघून.
मलिक-ऐ-मैदान तोफ
मी ठरल्याप्रमाणे तटबंदीवरुन चालू लागलो तसे चालताना प्रत्येक बुरुज आणि त्यावर ठेवलेल्या तोफा न्याहाळत होतो ,जवळपास असे म्हणता येईल कि प्रत्येक बुरुजावर एक तोफ ठेवलेली आहे. ह्याही किल्ल्याला दुहेरी तटबंदी आहे पहिला वळसा मारून उजवीकडे वळल्यावर मध्यावर पहिल्या आणि दुसऱ्या तटबंदीच्या मध्ये असलेले गणेश मंदिर दिसते .पुढे चालत गेल्यावर आपल्याला कोपऱ्यावर असलेल्या बुरुजावर मगर तोफ दिसते जिचे तोंड मगरीसारखे आहे , हि पण तोफ पंचधातूची आहे आणि ह्या तोफेवर पण उत्कृष्ट कोरीव काम आणि शिलालेख कोरले आहे . पुढे परत असेच चालत गेल्यावर पुन्हा काही तोफा ठेवलेल्या मला दिसल्या ,त्यातील तटबंदीवरील रेषेत असणाऱ्या मधल्या बुरुजावरील तोफेवर इंग्रजी भाषेत साल १६२७ असे कोरले आहे आणि रोमन भाषेत खालील वाक्य लिहिली आहेत .
EVERHARDVS. SPLINTER. ME. FECIT. ENGHVSÆ
ह्या शब्दांचा अर्थ मला खरा उमगत नव्हता पण गूगल केले असता हे सांकेतिक भाषेत काही लिहिले आहे हा माझा अंदाज खरा ठरला .एकंदर ह्या शब्दांचा अर्थ पुढील प्रमाणे –
| Letter or word | Meaning and some referential cannons bearing the same inscription | Date | Nationality of cannon | Illustration * |
| * PH-SGA = Photo in the present SGA / PH-EA = Photo in the Editor LGA for the museum keeping the cannon | ||||
| EVERHARDVS. SPLINTER. ME. FECIT. ENGHVSÆ | “Everhard Splinter made me in Enkuizen”. On a bronze gun from India, cal. 4.86in, bearing also inscriptions in Persian and Assamese. (Rotunda, Woolwich, Class II, entry 197). Also on base ring of a bronze 24-pounder, cal. 15.7 cm, cast for Christian IV of Denmark. (Stockholm #27) | 1629 – 1640 | Dutch | PH-SGA |
जर नीट वाचाल तर सरळ सरळ कळतेय ब्रॉंझ गन इन इंडिया म्हणजे भारतातील तोफ.
cal.4.86in, bearing also inscriptions in Persian and Assamese.- म्हणजे ४.८६ इंच हे तोफेच्या गोल भोकाची लांबी आहे. तोफेचा काळ १६२९ पासून दिलाय जो जवळ जवळ १६२७ ह्या कोरलेल्या काळाजवळचा आहे.आणि पर्शियन मध्ये शिलालेख कोरला आहे जे वास्तवात आहे.आणि तोफेवर एक चिन्ह कोरले आहे जे मला पोर्तुगिजांचे वाटलेले पण वर मिळालेल्या माहितीनुसार हे डचांचे आहे आणि शिवाय चिन्ह पहिले तर ते स्पष्ट होते कि ते डचांचे असू शकते . मी ह्यावर एक लेखही वाचला आहे जो परांड्यावर ठेवलेल्या तोफेवर नाही आहे परंतु जवळजवळ सामान ठेवणीतल्या तोफांवर आहे ज्याची लिंक मी ब्लॉगच्या शेवटी देतो जरूर वाचा. ह्याचा अर्थ स्पष्ट होतो मुघलांनी ह्या आणि अशा प्रकारच्या बऱ्याच तोफा डच , फ्रेंच , पोर्तुगिजांकडून घेतलेल्या अथवा मागवल्या होत्या , आणि तोफखाना हे मुघलांचे प्रमुख अस्र होते. (सौजन्य-गुगल आणि विकी फिबीस)
मगर तोफ
रोमन भाषेत अक्षरं कोरलेली तोफ
असो ,पुढे गेल्यावर लोखंडी भल्या मोठ्या तोफा लागतात आणि विशेष म्हणजे कडक उन्हात पन ह्या तोफांना स्पर्श केल्यावर चटका लागला नाही जो मला पंचधातूच्या तोफेला स्पर्श केल्यावर जाणवला. पुढे शेवटचा वळसा मारून चोकोनी फेरा मारून मी खाली उतरलो आणि किल्ल्याच्या मध्यभागातील अवशेष बघायला सुरुवात केली .
त्यात पहिले मी पहिली ती सुंदर विहीर!!!!
लोखंडी तोफ
हि विहीर प्रशस्थ आहे . विहिरीत उतरण्यासाठी पायऱ्यांची सोय आहे पण मला एक चोर वाट सापडली जी चिंचोळी आहे आणि विशेष म्हणजे ह्या चोर वाटेत उतरण्यासाठी केलेल्या पायऱ्यांची बांधणी हि वेगळी आहे म्हणजे सरळ सोट न कोरता तिरप्या एकमेकांत पायऱ्या कोरल्या आहेत.पायऱ्यांच्या सहाय्याने उतरल्यावर आपण विहिरीला व्यवस्थित वर्तुळाकार फेरी मारू शकतो विहिरीला अनेक कोनाडे आहेत आणि बांधकाम बघण्यासारखे आहे.
विहिरीचे कोनाडे व कमानी
विहिरीत उतरण्याची चिंचोळी चोरवाट आणि पायऱ्यांची विशेष बांधणी
विहिरीतून बाहेर आल्यावर लाल विटांनी बांधलेली इमारत आहे.हि वास्तू पाहून समोर आल्यावर हमामखाना आहे ,ज्यात अनेक सुंदर मुर्त्या ठेवल्या आहेत ज्यातील गणेशाची अप्रतिम कोरीवकाम असलेली मूर्ती पाहायला मिळते .त्याच बरोबर पाच फण्याच्या नागदेवतेची मुर्ती, गद्धेगळ आणि अनेक वीरगळी पाहायला मिळतात .सुदैवाने वीरगळींना आणि मूर्त्यांना अजूनतरी लाल अथवा भगवा रंग फासला नाही आहे.हमामखान्याच्या बरोबर उजव्या बाजूला दारूखाना आहे ज्यात काही छोट्या तोफा आणि त्यांचे तोफगोळे ठेवलेत . त्यातला एक तोफगोळा मी उचलून पाहिल्यावर मला अंदाज आला तोफेच्या तोंडी दिल्यावर गुन्हेगारीची काय हालत होत असेल ते. हमामखान्यात वटवाघळांचा खूप वावर आहे त्यामुळे जास्त काळ थांबता येत नाही.
हमामखान्यातील गणेश मूर्ती
हमामखान्यातील नागदेवता मूर्ती
दारुखान्यातील तोफा आणि गोळे
मशीद
दगडी नक्षीकाम
खांबांची रचना
रॉकपॅच 